Czasami najtrudniej jest napisać wstęp... Sierpień 1944 roku w gminie Nowy Żmigród znany jest przede wszystkim z dwóch rzeczy: aresztowania żołnierzy Armii Krajowej w Nowym Żmigrodzie i Tokach oraz wysadzenia mostu w Tokach. Oczywiście, czytając literaturę wspomnieniową – pisaną po latach – Armia Krajowa prowadziła zaciekłe walki w których Niemcy ginęli - nawet o tym nie wiedząc - na skalę niemalże masową. Niestety, czasami pojawiają się też dokumenty, które obraz bohaterskiej walki przedstawiają tak, jak je widziała strona niemiecka. I wtedy powstaje dylemat: wierzyć literaturze wspomnieniowej pisanej „ku pokrzepieniu serc” czy meldunkom wojskowym pisanym na bieżąco przez profesjonalistów, czyli oficerów wywiadu niemieckiego XXIV Korpusu Pancernego, którzy od sierpnia 1944 roku składali zbiorcze meldunki swoim przełożonym o działaniach „bandytów”, jak niemiecka terminologia wojskowa określała żołnierzy polskiego podziemia?
W sierpniu 1944 roku na terenie gminy Nowy Żmigród działało kilka oddziałów partyzanckich zarówno Armii Krajowej (7 kompania 5 pułku strzelców podhalańskich Armii Krajowej dowodzona przez podporucznika Władysława Szkodo „Hryć”, która operowała w rejonie lasów na południe od Nowego Żmigrodu), jak i Batalionów Chłopskich (Oddział Specjalny „Klon 22” dowodzony przez Józefa Cieślę „Topora”). Spróbujmy zatem spróbować przyporządkować wydarzenia opisane w raportach XXIV Korpusu Pancernego z opisem tak jak widziała je polska czy łemkowska strona w literaturze, która jest dostępną zarówno w antykwariatach, bibliotekach czy Internecie...
W raportach składanych przez oficerów wywiadu XXIV Korpusu Pancernego gmina Nowy Żmigród wymieniana jest w okresie od sierpnia do października 1944 roku kilkunastokrotnie.
1 sierpień 1944 – w południe samochód osobowy z 2 niemieckimi żołnierzami na drodze Żmigród Nowy – Zborów (9 km na południe od Żmigrodu Nowego), został zatrzymany pod groźbą użycia broni przez 15–20 cywilów (przypuszczalnie AK). Żołnierze zdołali zbiec. Samochód osobowy został uszkodzony granatem ręcznym, pojazd odzyskano. Broń i amunicja zostały zrabowane przez bandytów. Polska wersja: Na wieść o wybuchu powstania warszawskiego, „Topór” podzielił 15-osobową grupę na dwie części. Sam stanął na czele jednej z nich, dowodzenie drugą przekazał Wilhelmowi Staniszowi „Pogodzie”, będącemu jednocześnie kronikarzem całego oddziału. Obie grupy skoncentrowały się na atakowaniu niemieckich transportów i przerywaniu niemieckiej komunikacji na zapleczu frontu. Partyzanci urządzili dużą zasadzkę na kolumnę samochodów, między Kątami, a Krempną, w rejonie Hałbowa. W jej wyniku zginęło 9 Niemców, kilku zaś, wraz z kapitanem Wehrmachtu, dostało się do niewoli. Ciężarówki jadące na czele konwoju zostały zniszczone, inne uszkodzone, zdobyto samochód osobowy, motocykl i broń, po czym odskoczono w góry, by uniknąć starcia z nadciągającą odsieczą niemiecką. 4 sierpnia „Topór” stoczył we wsi Desznica walkę, z przebywającymi tam u greckokatolickiego księdza, dwoma Ukraińcami w służbie niemieckiej oraz dwoma własowcami. Zginął także greckokatolicki duchowny Mikołaj Liśkiewicz, już wcześniej ostrzegany przez polskie podziemie przed konsekwencjami wspierania ukraińskich nacjonalistów. - Aleksander Szycht „Józef Cieśla „Topór”. W artykule „Z kart historii Batalionów Chłopskich w powiecie jasielskim” autorstwa Wiesława Hapa opublikowanym w „Podkarpackiej Historii” wspomina się tylko, że „/.../ W sierpniu zaatakował przed mostem w Kątach kolumnę wroga. W wymianie ognia zginęło dziewięciu żołnierzy niemieckich i kilkunastu raniono./.../”.
4/5 sierpień 1944 - linia telefoniczna dalekosiężna koło Łysej Góry (5 km na płd.-wsch. od Żmigrodu Nowego) została przecięta w kilku miejscach.
11 sierpień 1944 – o godz. 1:30 2 samochody ciężarowe w Tokach (2,5 km na płn.-wsch. od Żmigrodu Nowego) zostały ostrzelane z karabinu maszynowego, pistoletu maszynowego i karabinów. Straty własne: 2 rannych. Siłę bandy szacuje się na 15–20 ludzi z 1–2 lekkimi karabinami maszynowymi. Mosty drogowe tuż koło miejscowości Toki (2,5 km na płn.-zach. od Żmigrodu Nowego) oraz tuż na wschód od Osieka zostały trwale wysadzone przez bandytów. Polska wersja: 11 sierpnia patrol z oddziału specjalnego 5 psp AK pod dowództwem por. „Żbika” zniszczył most drogowy w miejscowości Toki koło Żmigrodu. /.../ Akcja odbyła się w nocy, w czasie gdy pancerna kolumna niemiecka przechodziła przez most. Po założeniu ładunku patrol wycofał się kilkaset metrów od mostu, zajmując stanowisko ogniowe. Dla odpalenia w pobliżu mostu pozostał por. „Żbik”. Odpalił on w chwili, gdy pierwszy czołg niemiecki znalazł się na moście. Po eksplozji usłyszano głośne okrzyki Niemców: Hilfe! Hilfe!”. Most został zniszczony i jeden czołg uszkodzony. Patrol ostrzelał kolumnę /.../”. – Józef Modrzejewski „Akowcy na Podkarpaciu”.
12 sierpień 1944 – o godz. 9:00 samochód osobowy ok. 2 km na płn. od Krempnej (10 km na płd. od Żmigrodu Nowego) został napadnięty przez ok. 15 bandytów uzbrojonych w lekki karabin maszynowy, karabiny i granaty ręczne. 1 oficer został ranny, samochód osobowy musiał zostać porzucony. Polska wersja: 17 sierpnia jeden pluton „Hrycia” uderzył pod Żmigrodem na kolumnę niemiecką, zdobywając wóz z zaprzęgiem i motocykl. Inny pluton tego oddziału zaatakował w rejonie Kąty kolumnę samochodową. W akcji 2 Niemców zostało zabitych. Zdobyto jeden pistolet maszynowy i 2 pistolety automatyczne. Zniszczono samochód i motocykl. - Józef Modrzejewski „Akowcy na Podkarpaciu”.
22 sierpień 1944 - przed południem 2 podoficerów w Podgórach (2,5 km na płd. od Żmigrodu Nowego) zostało napadniętych przez ok. 15 bandytów uzbrojonych w karabiny. 1 podoficer został ranny. Polska wersja: Ostrzelano też niemiecki patrol na motocyklu. Jednego Niemca raniono, drugiego zabito - Aleksander Szycht „Józef Cieśla „Topór”
22 sierpień 1944 - około godz. 19:00 samochód osobowy na szosie Gorlice – Żmigród Nowy (ok. 5 km na zach. od Żmigrodu Nowego) został ostrzelany z karabinu maszynowego i pistoletu maszynowego oraz obrzucony granatami ręcznymi. Siła bandy wynosiła ok. 20 ludzi z co najmniej 2 lekkimi karabinami maszynowymi. 1 oficer i 1 szeregowy zostali ranni. Polska wersja: Blokowanie drogi rozrzuconymi pniami drzew stanowiło jedną z metod stosowanych przez ludzi Cieśli. Tak było choćby 22 sierpnia, na drodze Nowy Żmigród – Krempna, gdy partyzanci spalili jeden samochód, a inne uszkodzili zabijając i raniąc wielu Niemców - Aleksander Szycht „Józef Cieśla „Topór”.
23 sierpień 1944 – podczas akcji aresztowania członków AK w Żmigrodzie Nowym zatrzymano 14 zaprzysiężonych członków (w tym 1 dowódcę kompanii). Zabezpieczono prowizoryczny chirurgiczny sprzęt operacyjny.
25 sierpień 1944 – podczas własnej akcji przeciwko członkom AK w Tokach (2,5 km na północny wschód od Żmigrodu Nowego) aresztowano 13 bandytów, a 2 bandytów zlikwidowano w wyniku stawiania oporu. Straty własne: 1 ranny. Zdobyto: 1 angielski pistolet maszynowy z ok. 200 sztukami amunicji oraz 2 ładunki wybuchowe po ok. 500 g każdy.
6 wrzesień 1944 - wzięto do niewoli 3 członków Armii Krajowej tuż na południe od Żmigrodu.
12 wrzesień 1944 - 1 samochód ciężarowy kompanii transportowej 424 i 1 samochód osobowy jadące na drodze Żmigród Nowy – Zborov na południe od Kątów (5 km na południe od Żmigrodu Nowego) zostały ostrzelane z granatnika, karabinu maszynowego i karabinów. Oba pojazdy zostały unieruchomione, 3 szeregowych zaginionych. Polska wersja: We wrześniu partyzanci z oddziału „Klon 22” m.in. między Kątami a Krempną uderzył na liczną kolumnę samochodową wojsk wroga. W trakcie walki zastrzelono trzech Niemców, a wielu raniono. – Wiesław Hap „Z kart historii Batalionów Chłopskich w powiecie jasielskim”.
Dokonując analizy uwzględniliśmy tylko te akcje oddziałów partyzanckich na terenie gminy Nowy Żmigród, które znajdują potwierdzenie w meldunkach sporządzanych przez XXIV Korpus Pancerny, bo literatura wspomnieniowa niezmiernie rzadko ma dużo wspólnego z faktami. A tylko fakty są ciekawe. I, co warto zauważyć, jest swoistym paradoksem, że znacznie większe straty przyniosły Niemcom działania 15 osobowego oddziału „Klon 22” Józefa Cieśli „Topora” z Batalionów Chłopskich niż działania prawie 250 osobowego oddziału Armii Krajowej podporucznika „Hrycia”... Ale być może w polskiej tradycji historycznej znacznie większe znaczenie ma celebrowanie kolejnych rocznic przegranych bitew niż duma ze zwycięstw?
p.s.
Wydarzeniom w Nowym Żmigrodzie, które miały miejsce 23/24 sierpnia 1944 roku zostanie poświęcony oddzielny artykuł. Podobnie, jak likwidacji plutonu "Ryś" w Tokach...
